महर्षी ब्रह्मगुप्त - गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ
गरज ही शोधाची जननी आहे असे वचनच आहे. जसा जसा मानव विकसित होत गेला,त्याच्या गरजा वाढत गेल्या आणि या गरजांतून जिज्ञासा, कुतूहल वाढत गेले, यातून कळत नकळत बरेच शोध लागले, आणि विज्ञानाची प्रगती झाली. संशोधनाच्या पद्धती विकसित झाल्या आणि प्रगतीची अनेक क्षितिजे मानवाला खुणावू लागली. मुख्यत: खगोलशास्त्र, भूगोल, गणित, वैद्यक या क्षेत्रांमध्ये संशोधन केले. विश्वाचे गूढ उकलणं आग णि मानवी प्रगतीला अत्यावश्यक असलेले संशोधन शास्त्रज्ञांनी केले.
प्राचीन काळापासून अनेक ऋषीमुनींनी, शास्त्रज्ञांनी आपल्या अनुभवाच्या कसोटीवर ज्ञान घासून जे शोध लावले ते आजही भारतीय संस्कृतीला प्रेरक ठरतात आहे. त्यापैकीच एक आहेत महर्षी ब्रह्मगुप्त! सातव्या शतकातील एक प्राचीन गणितज्ञ आणि खगोशास्त्रज्ञ. त्यांनी केलेले संशोधन भारतातील गणित आणि खगोलशास्त्र याच्या विकासासाठी उपयुक्त ठरले आहे, तसेच अरबांनी त्यांच्या ग्रंथाचे भाषांतर करून पुढे युरोपमध्येही ब्रह्मगुप्ताचे संशोधन गणितज्ञाना प्रभावित ठरले आहे.
ब्रह्मगुप्तांचा जन्म राजस्थान मधील भीनमाळ या शहरात सन 598 मध्ये झाला. आपल्या पूर्वजांबद्दल म्हणजे अशा थोर,महान व्यक्तीबद्दल फारच कमी माहिती उपलब्ध आहे. लिखाणाचे साधन किंवा पाठांतर यावर त्याकाळी भर असल्यामुळे ही असेल कदाचित. त्यांच्या सुरवातीच्या काळातील त्यांच्या जीवनाबद्दल,शिक्षण, कौटुंबिक माहिती उपलब्ध नाही. पण त्या काळाच्या परिस्थितीनुरूप त्यांनी गणित आणि खगोलशास्त्र याविषयात शिक्षण घेऊन महत्वाचे कार्य, शोध आपल्यासमोर ठेवले हे विशेष. जगाच्या दृष्टीने गणितीय योगदान फारच महत्वाचे ठरले.
ब्रह्मगुप्तांच्या काळात आजच्या सारखे संगणक, कॅल्क्युलेटर वगैरे नव्हते. स्वतः आकडेमोड करून सिद्धांत तयार करावे लागत असे. अंक म्हणून शून्य ही संकल्पना मांडली. शून्याचा समावेश असलेले समीकरणांचे नियम त्यांनी विकसित केले.दशांश संख्या प्रणाली जी आजही आपण वापरतो तिचा पाया ब्रह्मगुप्तांनी घातला आहे. किती प्रखर बुद्धिमत्ता होती. गणितासारख्या विषयात त्यांनी दिलेले हे योगदान फार महत्वाचे ठरले आहे. बीजगणितीय तंत्रात चतुर्भूज समीकरणांसाठी उपाय प्रदान केले. एकाधिक अज्ञान(two or more than variables) जसे की x, y, z यासारखे variables असलेले समीकरण याची उकल करण्याचे तंत्र त्यांनी विकसित केले. (x+3=5) तसेच नकारात्मक गुणांक(-2, -3, -4)असलेले समीकरणे यासाठी उपाय सांगितले आहेत. भारतीय बीजगणितीय तंत्राच्या विकासाचा पायाच त्यांनी घातला आहे.
ब्रह्मगुप्ताने सन 628 मध्ये ब्रह्मस्फूटसिद्धांत हा अंकगणितावरील सर्वसमावेशक असा ग्रंथ लिहिला. यामध्ये अपूर्णांक, बीजगणितीय समीकरणे,संख्या प्रणाली या विषयी सोदाहरण विवेचन केलेले आहे. हा ग्रंथ त्यांनी वयाच्या तिसाव्या वर्षी लिहिला. हा ग्रंथ लिहिण्या मागचे कारण सांगताना ब्रह्मगुप्त म्हणतात, "ब्रह्मदेवाने सांगितलेले ग्रहगणित पुष्कळ काळ लोटल्यामुळे दृक प्रत्ययाच्या निकषावर अचूक येत नाही,म्हणून जिष्णूगुप्तांचा पुत्र ब्रह्मगुप्त ते स्पष्ट करून सांगत आहे." यावरून असे दिसते की, स्वतः वेध घेऊन ज्योतिष शास्त्रात शुद्धता आणण्याचे महनीय कार्य ब्रह्मगुप्ताने केले आहे, प्रखर बुद्धिमत्ता आणि स्वतः वेध घेऊन ज्योतिषशास्त्रात संशोधन केले होते. उज्जैनच्या वेध शाळेचे प्रमुख होते ब्रह्मगुप्त.
गणित या विषयाच्या सगळ्याच क्षेत्रात किंवा आपण विभागात म्हणू ब्रह्मगुप्तांनी मुशाफिरी केली आहे. भूमिती सारख्या क्लिष्ट विषय देखील त्यांनी सहजपणे हाताळला आहे. भौमितिक आकार म्हणजे त्रिकोण, चौकोन, वर्तुळ अशा आकृत्यांचे क्षेत्रफळ काढण्याचे सूत्रे तयार केली. चक्रीय चौकोनाचे क्षेत्रफळ मोजण्याचे सूत्र तयार केले. त्रिकोणामिती मध्ये काटकोन त्रिकोण याविषयीचे त्यांचे ज्ञान, साईन , कोसाईन ची गणना करण्यासाठी तयार केलेली सूत्रे त्याला प्रमेय म्हणता येईल, ती आजही आपल्याला मार्गदर्शक ठरत आहेत. अपूर्णांकांची बेरीज, वजाबाकी, भागाकार, गुणाकार या व्यतिरिक्त प्रमाण आणि गुणोत्तरांची संकल्पना ब्रह्मगुप्ताने सर्व प्रथम मांडली.
खगोलशास्त्रीय घटनाची गणना अचूक करण्याचे तंत्र विकसित केले. ग्रहांची स्थिती, सूर्यग्रहण, चंद्रग्रहण यांची स्तिथी, कोणत्या वेळेस, कधी असेल याची अचूक गणना पद्धती शोधली. त्यामुळे याचा अंदाज घेता आला. पृथ्वीचा परीघ त्यांनी दोन decimal पर्यंत अचूक मोजला आहे. खगोलशास्त्रीय घटनांची अचूक गणना करण्यासाठी त्यांनी ऑस्टोलेब्स आणि सनडियल ही उपकरणे तयार केली.
सन 665 मध्ये खंडखड्याक हा ग्रंथ त्यांनी लिहिला. पण ब्रह्मस्फुटसिद्धांत सारखा हा ग्रंथ जास्त प्रचलित झाला नाही. यामध्ये ही गणिती आणि गणना याविषयी माहिती असावी. ब्रह्मस्फुटसिद्धांत (ब्रह्माच्या ग्रंथात दुरुस्ती) हा ग्रंथ नंतरच्या विद्वानांनी, गणितज्ञांनी आभ्यासला.
ब्रह्मगुप्ताच्या संशोधनाचा गणित आणि खगोलशास्त्राच्या विकासावर खोलवर परिणाम झाला, केवळ प्राचीन भारतातच नव्हे तर त्यानंतरच्या आलेल्या नवनवीन संस्कृतींवरही. त्याच्या ग्रंथांचे नंतर अरबीमध्ये भाषांतर करण्यात आले, ज्याने इस्लामिक जगामध्ये गणिताच्या विकासावर आणखी प्रभाव पाडला.
ब्रह्मगुप्ताच्या कर्तृत्वाने आणि अंतर्दृष्टीमुळे भारतीय गणितातील आणि खगोलशास्त्रातील एक प्रणेते, म्हणून त्यांची कीर्ती निर्माण झाली. या क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानासाठी सगळे भारतीय आणि जगातील ज्यांनी त्यांच्या ग्रंथांचा अभ्यास केला, त्यांचे ग्रंथ संदर्भ म्हणून उपयोगात आणले ते सगळेच त्यांचे ऋणी आहेत यात तिळमात्र शंका नाही.
रसिका राजीव हिंगे
प्रश्नावली
1. महर्षी ब्रह्मगुप्त कोण होते?
उत्तर - महर्षी ब्रह्मगुप्त ज्यांना ब्रह्म गुप्त किंवा ब्रह्म स्फुट असेही म्हंटले जात. ते एक प्राचीन गणितज्ञ आणि खगोल शास्त्रज्ञ होते.
2. ब्रह्म गुप्त यांचा जन्म कोणत्या जिल्ह्यात झाला? त्यांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
उत्तर - ब्रह्म गुप्त यांचा जन्म राजस्थान मधील भीनमाळ या जिल्ह्यात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव जिष्णूगुप्त होते.
3. ब्रह्म गुप्ताने कोणते ग्रंथ लिहिले?
उत्तर - ब्रह्मस्फुटसिद्धांत आणि खंडखड्याक हे दोन ग्रंथ ब्रह्म गुप्ताने लिहिले आहे.
4. ब्रह्म गुप्तांच्या सिद्धांताची रचना केव्हा झाली?
उत्तर - ब्रह्मस्फुटसिद्धांत ची रचना इसवी सन 628 मध्ये झाली.
5. ब्रह्म गुप्ताने ग्रंथ कोणत्या विषयावर लिहिलेले आहेत?
उत्तर - ब्रह्म गुप्ताने लिहिलेले ग्रंथ गणित आणि खगोलशास्त्र या विषयावर लिहिलेले आहेत.
6. शून्य अंकाचा शोध कोणी लावला?
उत्तर - ब्रह्म गुप्ताने शून्याला स्वतः च्या गुणधर्म आणि क्रियांसह संख्या म्हणून स्थापित केले.
7. ब्रह्म गुप्ताचा व्यवसाय काय होता?
उत्तर - गणितज्ञ आणि खगोशास्त्रज्ञ या विषयातील विद्वान आणि शास्त्रज्ञ.
8. ब्रह्म गुप्त कोणत्या वेध शाळेचे प्रमुख होते?
उत्तर - उज्जैन येथील वेध शाळेचे ब्रह्म गुप्त प्रमुख होते?
9. ब्रह्म गुप्ताने खगोलशास्त्रीय अचूक गणना करण्यासाठी कोणती दोन उपकरणे डिझाईन केली आहेत?
उत्तर - खगोलशास्त्रीय घटनांची अचूक गणना करण्यासाठी त्यांनी ऑस्टोलेब्स आणि सनडियल ही उपकरणे तयार केली.
10. ब्रह्म गुप्तांचे ग्रंथ कोणत्या भाषेत अनुवादित झाले आहेत?
उत्तर - ब्रह्म गुप्तांचे ग्रंथ अरबी भाषेत अनुवादित झाले आहेत.
रसिका राजीव हिंगे
.jpeg)
